Cá linh non và bông điên điển, hai thứ về theo một con nước
Cá linh non ra chợ biên giới, mỗi điểm bán bảy ký một ngày
Cá linh non đã ra tới mấy cái chợ vùng biên giới An Giang. Cá làm sẵn hai trăm rưỡi ngàn một ký, cá nguyên con một trăm chín chục ngàn, bông điên điển năm chục tới sáu chục ngàn. Chuyện không nằm ở giá, báo ghi mức giá đó không tăng so với cùng kỳ năm trước. Cái khác là hàng ít: mỗi điểm bán một ngày chỉ chừng bảy tới mười ký, cá năm nay về trễ hơn năm rồi nên chợ chưa có bao nhiêu [1].
Trễ thiệt. Cuối tháng bảy dương lịch, nước ở Kratie bên Campuchia đo được mười bốn thước tám bảy, thấp hơn mọi năm một thước sáu ba. Tân Châu hôm hai mươi chín tháng bảy đo được một thước năm sáu, mọi năm giờ đó đã hai thước [2]. Nước cả lưu vực Mekong tới trễ chừng sáu tuần [3]. Từ giữa tháng sáu, Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam đã dự báo đỉnh lũ chính vụ năm nay rơi vô nửa cuối tháng chín tới nửa đầu tháng mười dương lịch, đầu nguồn Tân Châu cao nhứt chừng ba thước tám, và nhận định năm nay nhiều khả năng là năm lũ nhỏ hơn trung bình nhiều năm [4].
Cá bán ở mấy chợ phía dưới lúc này phần lớn là cá nuôi. Khóm Hoà Dân, phường Mỹ Trà bên Đồng Tháp, chừng mười hộ thả nuôi từ đầu tháng năm âm lịch, tới tháng sáu âm là bán, còn cá tự nhiên trên nguồn về trễ hơn chừng một tháng [5].
Đàn cá con trôi tới, chớ không bơi tới
Con cá linh không đẻ ở Biển Hồ, cũng không đẻ dưới đồng bằng mình. Nó đẻ ở mấy nhánh sông và dòng chính Mekong phía trên. Cá mang trứng già từ tháng tư tới tháng bảy dương lịch, rộ nhứt hai tháng năm với sáu. Một người đánh cá ở Sambor kể thấy cá cái nhả trứng rồi trứng trôi theo dòng xuống [6].
Trứng đó nổi lơ lửng, vừa ra khỏi mình cá là nước cuốn đi. Trong đầu con cá có hòn đá tai nhỏ xíu, nó ngậm dấu của thứ nước mà con cá đã đi qua. Đem soi khúc trong cùng, tức hồi mới nở, người ta đọc ra một quãng dài con cá chưa biết bơi mà chỉ trôi theo dòng, chiếm chừng mười lăm tới hai chục phần trăm khúc đầu đời [7]. Con cá linh non không bơi tới miền Tây, nó trôi tới. Tháng năm tới tháng bảy dương lịch, đàn cá bột xuôi từ thác Khone xuống, qua tháng tám tháng chín mới chui vô kinh rạch và ruộng ngập [6].
Đó cũng là lúc nước tràn khỏi bờ, bụi điên điển ngoài bờ kinh ngập tới nửa thân. Nước lên tới đâu nó chống tới đó. Loài điên điển họ hàng đem soi thì thấy cây sống được trong nước sâu là nhờ khúc thân bị ngập phình to ra rồi mọc thêm một lứa rễ mới. Trong thân với trong rễ đầy khoang khí nên nước không làm ngộp được [8]. Vì sao đúng lúc đó nó trổ bông thì chưa ai xuống đồng bằng mình mà đo, tài liệu quốc tế về một loài cùng chi chỉ ghi cây trổ khi ngày ngắn lại [9]. Tên khoa học của cây điên điển miền Tây tới nay tài liệu trong nước còn ghi vênh nhau, nên nói tới đó là hết chỗ chắc. Trang xã An Phú bên An Giang chép cái thấy được: bông vàng rực bờ kinh là lúc cá linh theo nước đổ về, tới tháng mười một âm lịch nước rút thì bông tàn, kết trái [10].
Mốc tháng âm mỗi nơi chép một khác. Báo Cần Thơ ghi cá về xuôi khoảng rằm tháng bảy âm, cỡ bằng đầu đũa, từ tháng chín cho tới tháng mười hai âm mới to bằng ngón trỏ [11]. Báo An Giang ghi mùa nước tràn đồng từ tháng bảy tới tháng mười một âm [12]. Ngoài chợ giờ có cả bông trồng quanh năm, giống Thái, giống Đài Loan [13], trồng cạn khỏi chờ nước [14], nên tháng nào ghé hàng rau cũng thấy màu vàng đó, chỉ là mua về thì khỏi cần ngó chừng con nước.
Con cá non ăn được cả xương
Cá đổ ra rổ cho ráo, rồi tuỳ bữa mà đi nồi nào: kho tiêu, kho sả ớt, kho lạt, chiên muối giòn, lăn bột chiên, hoặc thả vô nồi canh chua với bông điên điển [12]. Con cá cỡ đầu đũa nên nồi nào cũng vội, già lửa một chút là nát bấy, còn lều bều mấy xác cá trong nồi.
Ăn được cả con là vì bộ xương chưa cứng hết. Thứ xương nhỏ nằm trong thớ thịt cá họ chép không có sẵn từ lúc mới nở, nó là mấy điểm mô mềm hoá xương dần theo tuổi. Người ta nhuộm bộ xương một con cá cùng họ với cá linh lên coi: hồi hai mươi chín ngày tuổi chưa có cái xương dăm nào, tới bốn mươi hai ngày tuổi mới thấy xương dài dần ở khúc đuôi [15]. Con cá linh thì chưa ai đo, chỗ này là suy ra từ cơ chế chung của họ cá chép.
Nồi canh cá nào có mỡ thì nước cũng đục và sánh hơn, húp thấy dày miệng. Cái đó người ta đo trên nồi nước súp gà: mỡ không tan vô nước, đạm níu nó lại thành hột li ti, thêm mỡ chừng hai phần trăm là nước sánh nhứt [16]. Bông điên điển ăn nhẫn nhẫn, mà cái nhẫn đó gặp mỡ cá thì lùi lại: cùng một chất đắng, thả vô nước lã người nếm ra sớm, thả vô nước có dầu thì phải đậm hơn mới nhận ra [17]. Người ta đo cái đó trên caffeine với muối kali. Còn cái chua thì chặn đám vi sinh vật sinh ra chất tanh, lại làm đạm giãn ra rồi tóm chất tanh thành cục lắng xuống [18]. Chỗ này người ta đo trên thịt. Người nấu chỉ biết thiếu me thì tô canh nghe tanh.
Người ta hái bông điên điển lúc cả xóm đang ngủ
Bông điên điển hái ban đêm. Vợ chồng bà Nguyễn Thị Chơn ở Tịnh Biên, An Giang, dậy lúc một giờ khuya, đội đèn pin, hái tới bốn năm giờ sáng. Mỗi đêm được năm sáu ký, tính ra hai trăm tới ba trăm ngàn một ngày. Ông Nguyễn Văn Sang, cũng dân Tịnh Biên, nói chịu khó hái vài tiếng một đêm thì kiếm được hai trăm rưỡi tới ba trăm ngàn. Phải mang ủng cao su vì đêm ngoài bờ có rắn [19].
Sáng ra tới phiên cái chợ. Chợ mùa nước ở Vĩnh Xương, Phú Lộc bên Tân Châu họp hai buổi, người bán ngồi sau mấy cái thau còn nhểu nước, bày cá linh, cá chốt, cua đồng, hến, bông súng, bông điên điển, có bữa cả rắn [20]. Câu ca dao xưa nói trước cái nhịp đó: "Tháng bảy nước nhảy lên bờ, sắm rớ, sắm đáy đợi chờ làm ăn" [21].
Có điều nhịp này không xưa như người ta tưởng. Vùng ngập sâu là chỗ lưu dân tới sau cùng chớ không phải tới trước. Sơn Nam viết mấy vùng biên giới hồi đầu "khó định cư vì nước ngập quá sâu". Cũng cuốn đó chép lời Trịnh Hoài Đức rằng đất Gia Định mười người đã chín người biết chèo ghe và ưa ăn mắm [22]. Người tới sau, tới chỗ khó nhứt, rồi ăn cái nước cho.
Biển Hồ, Amazon và một cái ao ở Mali
Con cá linh đi qua Biển Hồ như đi qua nhà nó, không có cái biên giới nào chặn lại. Tài liệu xếp Tonlé Sap với đồng bằng sông Cửu Long vô chung một hệ di cư của cá. Mùa nước, Biển Hồ nở từ ba ngàn cây số vuông lên hơn mười ngàn vì sông Tonlé Sap chảy ngược. Nước rút thì cá ra sông, dân chặn hàng đáy hứng, mà đỉnh cá chạy rơi vô một tới sáu ngày trước rằm. Cá dư thì làm prahoc, tức mắm bò hóc, và làm nước mắm. Khác là bên đó cá nằm trong lô đấu thầu, còn bên mình ai ra đồng nước cũng bắt được [23].
Xa hơn nữa thì hết dây mơ rễ má, chỉ là cùng một bài toán nên người ta giải ra cùng một cách. Bên Brazil, khúc hạ lưu Amazon, nước trong năm chênh nhau chừng bảy thước, cao nhứt tháng sáu, thấp nhứt tháng mười dương lịch. Năm nào cá nhiều thì dân đem ghe đem lưới ra sông đông hơn, năm nào cá ít thì bỏ công ít lại. Mấy người dựng mô hình tính ra: riêng cái chuyện năm đông người năm ít người đó đã chiếm hơn sáu phần mười chỗ chênh lệch sản lượng mà họ giải thích được [24].
Bên Bangladesh, người ta canh con cá hilsa đẻ rộ cuối tháng mười đầu tháng mười một dương lịch, ngày đẻ còn xê dịch theo con trăng, nên tới mùa đó nhà nước cấm bắt cấm bán [25]. Ở thị trấn San bên Mali, mỗi năm nhằm thứ Năm tuần thứ hai của tháng thứ bảy theo lịch trăng, cả làng lội xuống ao Sanké bắt cá mười lăm tiếng rồi lên bờ múa mặt nạ. UNESCO ghi rằng lễ đó đánh dấu lúc mở đầu mùa mưa, và ghi luôn chuyện nó đang mai một vì cái ao suy thoái, mưa kém đi mà phố xá cũng lấn tới [26]. Amazon, Bangladesh với cái ao bên Mali thì không dính dáng gì tới nhau, cũng không dính gì tới miền Tây. Riêng Biển Hồ với đồng bằng mình thì tài liệu xếp chung một hệ.
Tới cuối mùa con cá mới lên vỉ
Đầu mùa cá bằng đầu đũa thì chỉ nấu canh, kho, chiên. Đợi cuối mùa cá lớn bằng ngón tay cái, báo tỉnh tả là mập ú, bụng đầy mỡ, người ta mới đem nướng: móc hầu bỏ ruột, rửa sạch, để ráo, đem nướng trên vỉ, hoặc kẹp từng con vô giữa cái gắp tre đặt trên bếp than, cuốn rau sống chấm nước mắm me [12]. Bên Đồng Tháp kêu là cá linh nẹp tre, ăn kèm chuối chát, lá xoài non [27].
Mập ú với đầy mỡ là chữ tả, không phải số đo; chưa ai cân con cá linh theo từng tháng. Số đo duy nhất tìm được là của mấy người đem cá Biển Hồ đi cân hồi tháng một dương lịch, mùa khô, ngay sau khi nước rút. Họ cân nguyên con cả xương cả ruột: mỡ với đạm gần ngang nhau, cứ mười ký cá tươi thì hơn một ký ba là mỡ [28].
Chừng đó mỡ nằm trên vỉ thì nó chảy. Chảy trúng than là bốc lên làn khói khét ám ngược lên mình cá, ai đứng quạt cả buổi mới thấm cái mùi đó. Mình làm lò cũng chỉ đi đúng chỗ này, cho mỡ rơi vô máng chớ đừng rơi vô than.
Chợ mùa nước ở Tân Châu, cá linh với bông điên điển bày kề nhau trong cùng một buổi chợ [20]. Hai thứ nằm chung một bịch vì đi chung một con nước. Ăn tô canh đó là ăn đúng lúc nước đang lên. Qua tháng mười một âm nước rút, bông tàn rồi kết trái, thì có tiền cũng không mua lại được khúc đó.
Nguồn tham khảo
[1] Lê Hoàng Vũ. "Cá linh non đầu mùa giá 250.000 đồng/kg". Báo Nông nghiệp và Môi trường, 2026. link
[2] Báo Thanh Niên (dẫn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam và Uỷ hội sông Mekong). "Miền Tây 'đói' lũ". Thanh Niên, 2026. link
[3] Báo Thanh Niên (dẫn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam và dự án giám sát đập Mekong MDM). "Miền Tây lũ thấp". Thanh Niên, 2026. link
[4] Báo Nông nghiệp và Môi trường (dẫn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam). "Mùa lũ 2026 ở ĐBSCL: Lũ thấp, triều cường cao". 2026. link
[5] Đặng Tuyết. "Cá linh nuôi cận mùa nước nổi đạt giá trị thương phẩm cao". Tuổi Trẻ, 2026. link
[6] Mekong River Commission. "Henicorhynchus siamensis". Mekong Fish Database, bản lưu IW:LEARN. link
[7] Fukushima M., Jutagate T., Grudpan C., Phomikong P., Nohara S. "Potential Effects of Hydroelectric Dam Development in the Mekong River Basin on the Migration of Siamese Mud Carp (Henicorhynchus siamensis and H. lobatus) Elucidated by Otolith Microchemistry". PLoS ONE 9(8): e103722, 2014. link
[8] Jackson M.B., Ishizawa K., Ito O. "Evolution and mechanisms of plant tolerance to flooding stress". Annals of Botany 103(2), 2009. Bài mô tả cơ chế trên loài Sesbania javanica. link
[9] Tropical Forages (CIAT, ILRI, CSIRO). "Sesbania sesban" factsheet. link
[10] UBND xã An Phú, tỉnh An Giang. "Bông điên điển đặc sản mùa nước nổi". 2024. link
[11] Mỹ Trung. "Mùa cá linh về xuôi". Báo Cần Thơ Online, 2024. link
[12] Trọng Tín. "Hấp dẫn đặc sản cá linh". Báo An Giang Online, 2024. link
[13] Khôi Nguyên. "Nông dân miền Tây khấm khá nhờ cây điên điển". Tuổi Trẻ, 2019. link
[14] Báo An Giang Online. "Trồng điên điển… cạn". 2019. link
[15] Yu J., Guo L., Zhang S.H., Zhu Q.Y., Chen R.Y., Wong B.H., Ding G.H., Chen J. "Transcriptomic analysis of intermuscular bone development in barbel steed (Hemibarbus labeo)". Comparative Biochemistry and Physiology Part D, tập 44, 2022. link
[16] Guan H., Feng C., Tian Y., Leng S., Zhao S., Liu D., Diao X. "Effect of fat addition on the characteristics and interfacial behavior of chicken white soup emulsion from chicken skeleton". Food Chemistry: X, tập 21, 2024. link
[17] Torrico D.D., Sae-Eaw A., Sriwattana S., Boeneke C., Prinyawiwatkul W. "Oil-in-Water Emulsion Exhibits Bitterness-Suppressing Effects in a Sensory Threshold Study". Journal of Food Science 80(6), 2015. link
[18] Pan L., Wang D., Li F., Liu Y., Kan H., He J., Cao C. "Formation mechanism and regulation strategies of off-flavors in meat and meat products". Current Research in Food Science, tập 12, 2026. link
[19] Duy Tân. "Mùa lũ miền Tây: Soi đèn giữa khuya hái bông điên điển, thu nhập 300.000 đồng/ngày". Báo Thanh Niên, 2022. link
[20] Phương Lan. "Chợ quê mùa nước nổi". Báo An Giang, 2024. link
[21] Ca dao Mẹ. "Tháng bảy nước nhảy lên bờ". link
[22] Sơn Nam. "Lịch sử khẩn hoang miền Nam". Sách. Lời Trịnh Hoài Đức dẫn trong bài là trích dẫn thứ cấp, do Sơn Nam chép lại.
[23] Sverdrup-Jensen S. "Fisheries in the Lower Mekong Basin: Status and Perspectives". MRC Technical Paper No. 6, Mekong River Commission, 2002. link
[24] Castello L., Isaac V.J., Thapa R. "Flood pulse effects on multispecies fishery yields in the Lower Amazon". Royal Society Open Science 2(11), 2015. link
[25] Abu Rayhan Md. S., Rahman Md. S., Bose P.K., Sarower Md. G., Ali M.Y. "Estimating peak breeding season, size at first maturity and variation in fecundity and egg-size at different sizes of Hilsa (Tenualosa ilisha)". Heliyon 9(9), 2023. link
[26] UNESCO, Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. "Sanké mon: collective fishing rite of the Sanké", Mali, 2009. link
[27] Hồng Lê. "Cá linh - món ăn 'thương nhớ' mùa nước nổi". Báo Đồng Tháp Online, 2017. link
[28] Sroy S., Avallone S., Servent A., In S., Arnaud E. "Does drying preserve the nutritional quality of small freshwater fish without excessive concentrations of heavy metals?". Current Research in Food Science, tập 6, 2023. link